16 stycznia 1919 roku, w wodach Cieśniny Mesyńskiej, tragicznie zginął Andrzeja Małkowski – jeden z twórców nowoczesnej tożsamości polskiej młodzieży, założyciel harcerstwa i człowiek, który nadał skautingowi wymiar narodowy i niepodległościowy.

To właśnie on wypowiedział słowa, które do dziś najlepiej oddają istotę polskiego ruchu skautowego:

„Harcerstwo to skauting plus niepodległość.”

Narodziny idei

Pierwsze polskie drużyny skautowe powstały 22 maja 1911 roku we Lwowie – mieście, które na początku XX wieku było jednym z najważniejszych ośrodków polskiej myśli niepodległościowej. Harcerstwo od samego początku nie było jedynie ruchem wychowawczym czy formą aktywności młodzieżowej. Było świadomym projektem wychowania młodego pokolenia w duchu odpowiedzialności, służby i gotowości do walki o wolną Polskę.

W odróżnieniu od brytyjskiego skautingu Roberta Baden-Powella, który powstał w warunkach państwa niepodległego, polskie harcerstwo rodziło się w rzeczywistości zniewolenia, w kraju podzielonym między trzech zaborców. Dlatego jego celem było coś więcej niż rozwój charakteru – było nim przygotowanie do odzyskania państwa.

Olga Drahonowska – współtwórczyni harcerstwa

Jedną z pierwszych drużyn założonych we Lwowie była III Lwowska Drużyna im. Emilii Plater. Jej drużynową została Olga Drahonowska – nauczycielka, instruktorka, a wkrótce także żona Andrzeja Małkowskiego.

To właśnie ona jako pierwsza używała harcerskiego pozdrowienia „Czuwaj”, które stało się symbolem gotowości do służby i czujności wobec losów Ojczyzny. Olga Drahonowska była także autorką hymnu harcerstwa „Wszystko, co nasze, Polsce oddamy”, opartego na wierszu Ignacego Kozielewskiego – pieśni, która przez pokolenia towarzyszyła polskim harcerzom w kraju i na emigracji.

Przypadek, który zmienił historię

Historia harcerstwa ma również swój nieoczywisty początek. W 1909 roku Andrzej Małkowski, jako elew Armii Polskiej powołanej przez Organizację Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”, został ukarany za dwukrotne spóźnienie na zajęcia. Karą było… przetłumaczenie podręcznika Roberta Baden-Powella „Scouting for Boys”.

Lektura i tłumaczenie tej książki stały się impulsem do stworzenia polskiej wersji skautingu – zakorzenionej w narodowej tradycji, historii walki o wolność i etosie służby. Tak z przypadku narodził się jeden z najważniejszych ruchów wychowawczych w dziejach Polski.

Dziedzictwo, które trwa

Harcerstwo odegrało ogromną rolę w walce o niepodległość w latach 1914–1921, w czasie II wojny światowej, w konspiracji, w Powstaniu Warszawskim, a także na emigracji – w Wielkiej Brytanii, Kanadzie i innych krajach wolnego świata. Dla tysięcy Polaków na obczyźnie harcerstwo stało się szkołą polskości, języka, historii i odpowiedzialności za narodowe dziedzictwo.

Dziś, ponad sto lat od narodzin harcerstwa, słowa Andrzeja Małkowskiego pozostają aktualne. Harcerstwo wciąż jest wychowaniem do wolności, służby i pamięci, a jego idea stanowi ważny element polskiego dziedzictwa kulturowego – również wśród Polonii.

Czuwaj – także dziś

W czasach pokoju, globalizacji i migracji harcerstwo nadal przypomina, że wolność nie jest dana raz na zawsze, a odpowiedzialność za Ojczyznę może przybierać różne formy: edukacji, pielęgnowania pamięci historycznej, pracy społecznej i przekazywania wartości kolejnym pokoleniom.

Czuwaj – to nie tylko harcerskie pozdrowienie.

To wezwanie, które pozostaje aktualne także dziś.

Tekst: Polish Sue

Źródło: IPN

En

⚜️ Scouting – scouting plus independence – Andrzej Małkowski – one of the creators of the modern identity of Polish youth, founder of Scouting.

On 16 January 1919, in the waters of the Strait of Messina, Andrzej Małkowski tragically lost his life. He was the founder of Polish Scouting (Harcerstwo) and one of the key figures who shaped the patriotic and civic education of Polish youth in the early 20th century.

Małkowski famously defined the essence of the movement with words that remain relevant to this day:

“Polish Scouting is scouting plus independence.”

The Birth of an Idea

The first Polish scout troops were established on 22 May 1911 in Lviv, a city that at the time was one of the most important centres of Polish independence thought. From the very beginning, Polish Scouting was more than a youth organisation or an educational initiative. It was a conscious project aimed at shaping young people in the spirit of responsibility, service and readiness to fight for a free Poland.

Unlike British scouting, created by Robert Baden-Powell in an already independent state, Polish Scouting was born under foreign rule, in a country divided between three occupying powers. As a result, its mission went far beyond character building – it was about preparing a generation for the restoration of statehood.

Olga Drahonowska – A Co-Founder of the Movement

One of the earliest troops founded in Lviv in 1911 was the 3rd Lviv Troop named after Emilia Plater. Its leader was Olga Drahonowska, an educator, instructor and later the wife of Andrzej Małkowski.

She was the first to use the Scout greeting “Czuwaj” (“Be Ready / Stay Alert”), which became a symbol of vigilance, service and moral readiness. Olga Drahonowska also composed the Scout anthem “Wszystko, co nasze, Polsce oddamy” (“All That Is Ours, We Give to Poland”), based on a poem by Ignacy Kozielewski – a song that accompanied generations of Polish Scouts both in Poland and in exile.

A Punishment That Changed History

Interestingly, the creation of Polish Scouting was also shaped by chance. In 1909, Andrzej Małkowski, then a cadet of the Polish Army established by the independence organisation “Zarzewie”, was punished for being late to classes twice. His penalty was to translate Robert Baden-Powell’s “Scouting for Boys” into Polish.

That translation became the foundation for adapting scouting principles to Polish realities and traditions. From a disciplinary measure emerged one of the most influential youth movements in Polish history.

A Legacy That Endures

Polish Scouting played a vital role during the struggle for independence between 1914 and 1921, during the Second World War, in the underground resistance, in the Warsaw Uprising, and later in exile. In countries such as the United Kingdom and Canada, Scouting became a school of Polish identity, preserving language, history and national values among young generations growing up far from their homeland.

More than a century after its beginnings, the message of Andrzej Małkowski remains strikingly relevant. Polish Scouting continues to be an education in freedom, service and historical memory, forming a living part of Poland’s cultural heritage – also within the Polish diaspora.

“Czuwaj” – A Call for Today

In times of peace, global mobility and migration, Scouting still reminds us that freedom is never guaranteed and that responsibility for one’s country can take many forms: education, community service, the preservation of historical memory and the transmission of values to future generations.

“Czuwaj” is more than a Scout greeting.

It is a call that remains meaningful today.

Text: Polish Sue

Source: IPN